STANFORD HAPİSHANE DENEYİ: Gücün Zalimliği

Geçmişten günümüze Bilim Dünyasında çok faza deneyler yapılmıştır. Aralarında en çok yaygın olanlardan biri ise Stanford Üniversitesi Psikoloji Bölümü Profesörü Philip Zimbardo tarafından 1971'de gerçekleştirilen Stanford Hapishane Deneyidir.

Bir Sosyal Psikoloji deneyi olan bu deneyde asıl amaçlanan insanların zor koşullar altında sosyal rolleri çerçevesinde sergilediği tepki ve davranışlarının incelenmesidir.

Bunun için gazeteye verilen bir ilanla bu deneyde yer almak isteyen insanlar belirli bir ücret ödenmesi karşılığında belirlendi. Gelen 75 başvuru arasından çeşitli testler sonucu belirlenen 24 erkek aday gardiyanlar ve mahkumlar olmak üzere iki gruba ayrılarak Stanford Üniversitesi Psikoloji Departmanının bodrum katına yapılmış olan yapay hapishaneye yerleştirildiler. Kısa bir süre içerisinde mahkumların kurallara uymadığı ve düzeni bozdukları görülmeye başlandı. Gardiyanlar ise buna karşılık olarak sert bir şekilde düzeni korumaya çalıştılar. Peki gardiyanların ve mahkumların bu davranışları gerçekten aslında öyle bir insan oldukları için miydi? Yoksa içinde bulundukları sosyal rollerin etkisi miydi? Deneyin ilk gecesinde gardiyanlar tarafından mahkumlar oldukça sert bir biçimde uyandırarak sayım yapıldı. Daha ilk günden bazı mahkumlar ağlayarak deneyden ayrılmak istediler. İlk günden insanları bu raddeye getirecek kadar zorlanmasının ağır nedenleri de vardı aslında.

 

Gittikçe daha zalimleşen gardiyanlar kurallara uymayan mahkumlara karşı acımasızca davranarak çeşitli işkenceler yapmaya başladılar. Kendilerini bu deneye çok fazla kaptıran denekler gün geçtikçe daha da duruma adapte olmaya mahkumlar bulundukları duruma gardiyanlarda ellerindeki güçle zalimleşmeye devam ediyorlardı. Fakat artık gün geçtikçe olaylar artmaya devam ediyor ama kimse durumun ciddiyetine varmıyordu. 

   Artan bu olayların ciddiyetine ilk olarak 8612 mahkumun ani sinir krizleri geçirmesi ve öfke nöbetleri geçirmesiyle farkına varan Zimbardo çok uğraştıklarını ama sonunda onu deneyden çıkarma kararı aldıklarını belirtmiştir. Deneyde mahkumları en çok zorlayan durumlardan biri ise sürekli olarak psikolojik şiddete maruz bırakılmaları olmuştur.

Aslında haftalar sürmesi beklenen deney Zimbardo'nun deney esnasında asistanı olan daha sonralardaysa karısı tarafından kendisini artık bir hapishane müdürü gibi gördüğünü o şekilde davrandığını fark edip Zimbardo'yu uyarmasının ardından deney 6.gününde sonlandırılmıştır. 

Sonuç olarak insanların eline belli bir güç verildiğinde aslında ne kadar da zalimleşebileceği, acımasızlaşabileceği görülmüştür. Deneye karşıt olan birçok görüş ve makaleler de bulunmaktadır. Aslında belki de her insanın içinde o temsili gardiyan gücünü elde ettiğinde kötüleşebilecek bir potansiyel vardır.